Nhiều người học xong cử nhân ở Trung Quốc rồi học tiếp ngay tại đó, và cũng nhiều người sang Trung Quốc lần đầu ở bậc thạc sĩ hoặc tiến sĩ. Bài này về những thứ khác so với bậc cử nhân.
Khác biệt lớn nhất: người hướng dẫn
Ở bậc cử nhân, trải nghiệm của bạn do chương trình và lớp học quyết định. Ở bậc sau đại học, nó do người hướng dẫn quyết định.
Người hướng dẫn quyết định hướng nghiên cứu, mức độ tự do của bạn, tốc độ tiến triển, cơ hội công bố, và cả không khí làm việc hằng ngày. Cùng một trường, hai nhóm khác nhau có thể cho hai trải nghiệm hoàn toàn khác.
⇒ Chọn người hướng dẫn quan trọng hơn chọn trường ở bậc này. Đây là điều ngược với cách nhiều người vẫn chọn.
Cách tìm và liên hệ người hướng dẫn
- Tìm qua bài báo trước, không phải qua trang trường. Đọc các bài gần đây trong lĩnh vực bạn quan tâm, xem ai đang làm thứ bạn muốn làm.
- Xem nhóm của họ có sinh viên quốc tế không, và đã hướng dẫn ai tốt nghiệp chưa.
- Viết thư liên hệ trước khi nộp hồ sơ. Ở nhiều chương trình, có thầy nhận trước thì hồ sơ mạnh hơn hẳn.
Thư liên hệ nên gồm: bạn là ai, học gì, đã làm nghiên cứu gì, đã đọc bài nào của họ và quan tâm điểm gì, bạn muốn làm hướng nào, và bạn nộp chương trình nào cùng nguồn tài chính dự kiến. Kèm hồ sơ tóm tắt.
Đừng gửi thư giống nhau cho hai mươi người. Người nhận nhận ra ngay, và thư gửi hàng loạt gần như không bao giờ được trả lời.
Hỏi thẳng vài câu quan trọng khi đã liên lạc được: nhóm có kinh phí không, thầy nhận bao nhiêu người mỗi năm, sinh viên trong nhóm thường tốt nghiệp sau bao lâu.
Yêu cầu công bố
Đây là điểm nhiều người không biết trước và bị bất ngờ.
Nhiều chương trình sau đại học ở Trung Quốc, đặc biệt bậc tiến sĩ, yêu cầu có công bố khoa học mới được bảo vệ. Yêu cầu cụ thể — mấy bài, ở tạp chí loại nào, vị trí tác giả thế nào — khác nhau theo trường và theo ngành.
Hỏi rõ điều này trước khi nhận thư mời, vì nó quyết định bạn tốt nghiệp sau ba năm hay sau năm năm. Công bố phụ thuộc vào quá trình phản biện của tạp chí, mà quá trình đó có thể kéo dài nhiều tháng tới hơn một năm.
Học bổng bậc sau đại học
Nhìn chung dễ tiếp cận hơn bậc cử nhân, vì có thêm một nguồn: kinh phí đề tài của chính người hướng dẫn. Đây là lý do nữa để hỏi thẳng về kinh phí của nhóm khi liên hệ.
Ngoài ra vẫn có các nguồn học bổng thông thường của chính phủ, của trường và của địa phương.
Nhịp sống khác hẳn
- Ít lớp, nhiều phòng thí nghiệm. Năm đầu còn học môn, sau đó gần như toàn bộ thời gian là nghiên cứu.
- Giờ giấc do nhóm quy định, và nhiều nhóm làm việc rất nhiều giờ. Hỏi trước về văn hoá làm việc của nhóm — đây là câu hỏi hợp lý, không phải câu hỏi lười biếng.
- Tự chủ nhiều hơn nhưng cũng cô đơn hơn. Không còn lớp, không còn bạn cùng khoá đi cùng nhịp.
- Áp lực khác kiểu — không phải áp lực thi cử mà là áp lực kết quả không ra, thí nghiệm hỏng, bài bị từ chối.
Đây là lý do sức khoẻ tinh thần ở bậc sau đại học là vấn đề thật, được nói tới ngày càng nhiều trên toàn thế giới. Biết trước và giữ các mối quan hệ ngoài phòng thí nghiệm là việc nên làm chủ động.
Ba câu nên tự trả lời trước khi quyết định
- Tôi học tiếp vì muốn làm nghiên cứu, hay vì chưa biết làm gì khác? Câu này cần trả lời thật với chính mình. Tiến sĩ là bốn tới năm năm; đi vào vì không có lựa chọn khác thì rất khổ.
- Tôi đã thử làm nghiên cứu chưa? Nếu chưa, hãy tìm cách thử trước — tham gia nhóm, làm một đề tài nhỏ. Nhiều người phát hiện mình không hợp sau khi đã vào.
- Bằng này dẫn tới đâu? Với nghiên cứu và giảng dạy thì rõ. Với các hướng khác thì cân nhắc xem thêm mấy năm học có đưa bạn tới gần đích hơn không.
Thạc sĩ nghiên cứu và thạc sĩ ứng dụng
Nhiều trường có hai hướng: hướng thiên về nghiên cứu, chuẩn bị cho việc học tiếp lên tiến sĩ; và hướng thiên về ứng dụng nghề nghiệp, gắn với thực hành và thực tập.
Hai hướng có yêu cầu đầu vào, nội dung và thời lượng khác nhau. Chọn theo việc bạn định làm gì sau đó, không chọn theo cái nào dễ vào hơn.
Câu hỏi thường gặp
Khác biệt lớn nhất giữa bậc sau đại học và cử nhân là gì?
Người hướng dẫn quyết định gần như mọi thứ — hướng nghiên cứu, mức tự do, tốc độ tiến triển, cơ hội công bố. Cùng một trường, hai nhóm khác nhau cho hai trải nghiệm hoàn toàn khác.
Nên chọn trường hay chọn người hướng dẫn?
Ở bậc sau đại học, chọn người hướng dẫn quan trọng hơn chọn trường. Nên tìm qua bài báo gần đây trong lĩnh vực mình quan tâm, rồi viết thư liên hệ trước khi nộp hồ sơ.
Có yêu cầu công bố khoa học không?
Nhiều chương trình, đặc biệt bậc tiến sĩ, yêu cầu có công bố mới được bảo vệ. Phải hỏi rõ trước khi nhận thư mời vì nó quyết định bạn tốt nghiệp sau ba năm hay năm năm.
Học bổng bậc sau đại học có dễ hơn không?
Nhìn chung dễ tiếp cận hơn bậc cử nhân vì có thêm nguồn kinh phí đề tài của chính người hướng dẫn, bên cạnh các học bổng của chính phủ, trường và địa phương.
Nên tự hỏi gì trước khi quyết định học lên?
Mình học tiếp vì muốn làm nghiên cứu hay vì chưa biết làm gì khác, mình đã thử làm nghiên cứu chưa, và tấm bằng này dẫn tới đâu trong kế hoạch nghề nghiệp.
