Gaokao: kỳ thi đại học Trung Quốc và vì sao nó định hình cả hệ thống

Gaokao là kỳ thi tuyển sinh đại học toàn quốc của Trung Quốc, tổ chức mỗi năm một lần vào tháng Sáu. Với phần lớn học sinh Trung Quốc, đây là kỳ thi quan trọng nhất đời, và ảnh hưởng của nó lan ra toàn bộ hệ giáo dục phổ thông.

Người Việt tìm hiểu du học Trung Quốc thường không phải thi kỳ này, nhưng hiểu nó giúp hiểu vì sao nhiều thứ khác lại được tổ chức như vậy.

Kỳ thi gồm gì

Cấu trúc đã trải qua nhiều đợt cải cách và khác nhau giữa các tỉnh, nhưng khung chung gồm:

• Ba môn bắt buộc: Ngữ văn, Toán, và Ngoại ngữ, thường là tiếng Anh.
• Các môn tự chọn theo tổ hợp khoa học tự nhiên hoặc khoa học xã hội. Nhiều tỉnh đã chuyển sang mô hình cho học sinh chọn môn linh hoạt hơn thay vì hai khối cố định.

Thi trong hai tới ba ngày, tổng điểm và cách tính điểm khác nhau giữa các tỉnh.

Xét tuyển theo nguyện vọng và theo tỉnh

Đây là phần quyết định và cũng là phần gây tranh luận nhiều nhất.

Sau khi có điểm, thí sinh đăng ký nguyện vọng vào các trường và các ngành. Việc xét tuyển diễn ra theo đợt, từ nhóm trường hàng đầu xuống, và mỗi trường có điểm chuẩn riêng cho từng tỉnh.

Nghĩa là cùng một trường có thể lấy điểm chuẩn rất khác nhau tuỳ thí sinh đến từ tỉnh nào, vì chỉ tiêu được phân bổ theo tỉnh. Học sinh ở các tỉnh đông dân và cạnh tranh cao phải đạt điểm cao hơn nhiều so với học sinh ở nơi khác để vào cùng một trường.

Hệ quả: hộ khẩu ảnh hưởng thực tế tới cơ hội vào đại học, và đây là một trong những chủ đề được thảo luận nhiều nhất trong xã hội Trung Quốc về giáo dục.

Vì sao nó định hình cả hệ thống

• Ba năm trung học phổ thông xoay quanh kỳ thi này. Chương trình, cách dạy, cách học đều hướng tới đó.
• Ngành học được chọn ngay khi đăng ký nguyện vọng, chứ không phải sau khi vào trường. Đây là lý do việc đổi ngành ở đại học Trung Quốc khó hơn nhiều so với Mỹ.
• Thứ hạng trường rất rõ ràng trong nhận thức xã hội, vì điểm chuẩn hằng năm tạo ra một bảng xếp hạng thực tế mà ai cũng biết.
• Áp lực học tập ở phổ thông rất cao, và ngành dạy thêm từng phát triển rất mạnh trước khi bị siết bằng chính sách.

Sinh viên quốc tế có phải thi gaokao không

Thông thường là không. Sinh viên quốc tế xin vào đại học Trung Quốc theo một luồng riêng, xét hồ sơ gồm bảng điểm phổ thông, chứng chỉ ngôn ngữ, kế hoạch học tập và các giấy tờ khác. Một số trường có thêm bài kiểm tra riêng hoặc phỏng vấn.

Hai lưu ý:

• Người gốc Hoa mang quốc tịch nước ngoài có quy định riêng, thường yêu cầu chứng minh thời gian cư trú ở nước ngoài. Quy định này được siết lại theo thời gian để tránh việc đổi quốc tịch nhằm né gaokao.
• Có một kỳ thi riêng dành cho học sinh Hoa kiều và học sinh từ Hồng Kông, Ma Cao, Đài Loan, khác với luồng dành cho sinh viên quốc tế thông thường.

Với học sinh Việt Nam không mang quốc tịch Trung Quốc, luồng áp dụng là luồng sinh viên quốc tế, và bạn không thi gaokao.

Điều này có nghĩa gì với bạn

• Bạn cạnh tranh trong một nhóm khác với sinh viên trong nước, với chỉ tiêu riêng và tiêu chí riêng. Điểm chuẩn gaokao của một trường không phải là thước đo mức độ khó khi bạn nộp hồ sơ quốc tế.
• Nhưng thứ hạng trường thì vẫn phản ánh chất lượng thật, vì nó được hình thành từ nhiều thập niên cạnh tranh trong nước.
• Bạn sẽ học cùng những người đã qua kỳ thi đó. Nhịp học và mức độ chăm chỉ của sinh viên Trung Quốc ở các trường tốt là điều nhiều du học sinh nhận xét là đáng nể và cũng đáng chuẩn bị tinh thần.

Một lưu ý về thời điểm

Kỳ gaokao diễn ra vào đầu tháng Sáu và là sự kiện lớn của cả nước. Trong những ngày đó, nhiều hoạt động quanh khu vực thi bị hạn chế để giữ yên tĩnh, giao thông được điều tiết, và không khí xã hội rất đặc biệt.

Nếu bạn đang ở Trung Quốc vào dịp này, đó là dịp đáng quan sát để hiểu vị trí của giáo dục trong xã hội Trung Quốc.

Câu hỏi thường gặp